Evaluatiestelsel

Evaluaties vormen een belangrijke basis voor een lerende overheid. Bereikt beleid het gewenste effect (doeltreffendheid)? En gaat dat tegen de laagst mogelijke kosten (doelmatigheid)? Evaluaties verschaffen burgers, bedrijven en het parlement inzicht in de effecten van het gevoerde beleid en daarmee de besteding van publieke middelen. Deze informatie kan ingezet worden om de kwaliteit van beleid, publieke voorzieningen, en wetten en regels continue te verbeteren. 

Vanuit de Comptabiliteitswet 2016 (CW) zijn regels opgesteld rondom evaluatie. Deze regels worden verder uitgewerkt in de Regeling Periodiek Evalueren (RPE). Deze pagina bevat informatie over hoe het evaluatiestelsel werkt, en bevat informatie en handreikingen voor belangrijke onderdelen zoals de Strategische Evaluatie Agenda, Periodieke rapportages en Beleidskeuzes Uitgelegd. 

Zie voor een (Engelstalige) introductie in het Rijksbrede evaluatiestelsel hoofdstuk 7 van de uitgave "The art of public financial management in the Netherlands."

Wetten en regels voor evalueren

Ministeries zijn verplicht om beleid periodiek te evalueren. Dat is vastgelegd in de Comptabiliteitswet 2016. De uitgewerkte richtlijnen voor beleidsevaluatie staan in de Regeling periodiek evaluatieonderzoek 2022 (RPE). De evaluatie van subsidies is behalve vanuit de RPE ook verplicht vanuit de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Richtlijnen voor de evaluatie van agentschappen en zelfstandige bestuursorganen zijn opgenomen in de Regeling agentschappen en de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen.

Strategische Evaluatie Agenda en Periodieke rapportages

De Strategische Evaluatieagenda (SEA) heeft als doel de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid te verbeteren door ervoor te zorgen dat de juiste informatie op het juiste moment beschikbaar is. De SEA biedt per ministerie een overzicht van de belangrijkste beleidsthema's, een korte toelichting op de inzichtbehoefte per thema en een passende agendering van ex ante, ex durante en ex post evaluaties. De SEA's worden jaarlijks opgesteld als onderdeel van de begrotingen en bevatten ook de agentschapsdoorlichtingen en doorlichtingen van zelfstandige bestuursorganen. Sinds begrotingsjaar 2024 is de SEA volledig ingevoerd en sinds 2022 onderdeel van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE); jaarlijks worden meer dan 300 evaluaties uitgevoerd.

Het sluitstuk van elk SEA-thema is de Periodieke Rapportage (PR) (voorheen beleidsdoorlichtingen), die elke 4–7 jaar een totaalbeeld geeft van de bereikte doeltreffendheid, doelmatigheid en de voorwaarden hiervoor. De PR is een syntheseonderzoek dat voortbouwt op de evaluaties uitgevoerd tijdens de looptijd van het SEA-thema, en vervangt de eerdere beleidsdoorlichtingen. De PR wordt per thema vooruitgepland om aan te sluiten bij belangrijke beslismomenten; een jaar vooraf wordt de Kamer geïnformeerd over het plan van aanpak, en de afgeronde PR wordt, inclusief kabinetsreactie en oordeel van een onafhankelijke expert, met de Kamer gedeeld. Jaarlijks sturen departementen met Verantwoordingsdag een brief naar de Kamer met de opvolging van de aanbevelingen en conclusies van de Periodieke rapportage. Zo legt de PR verantwoording af aan burger en Kamer en vormt zij de basis voor verdere beleidsverbetering.

Beleidsvoorbereiding

Beleidskompas

Het Beleidskompas is de centrale werkwijze voor het maken van beleid bij de Rijksoverheid en vervangt het Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK). Het Beleidskompas vormt het startpunt van iedere aanpak van een maatschappelijk opgave, herziening van bestaand beleid of een nieuw beleidsdossier. Het Beleidskompas biedt een verbeterde structuur met vijf stappen om beleid te ontwikkelen. Het Beleidskompas biedt bij elke stap ook praktische handreikingen, best practices en wijst op contactpersonen die kunnen helpen.

Maatschappelijke Kosten-Batenanalyses (MKBA's)

Een Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse (MKBA) brengt de maatschappelijke kosten en baten (de directe en indirecte effecten) van een beleidsvoorstel in kaart. De kosten en baten zijn zoveel mogelijk in euro’s uitgedrukt. Dus ook zaken die geen direct prijskaartje hebben, zoals geluidsoverlast, een mooi uitzicht of je veilig voelen. Op deze manier worden beleidseffecten van verschillende opties onderling vergelijkbaar, zodat een afgewogen beslissing kan worden genomen over de vraag welke beleidsvariant de voorkeur geniet. Een MKBA is een Rijksbreed instrument dat meestal voorafgaand aan de besluitvorming over beleid of projecten wordt toegepast, als onderdeel van de beleidsvoorbereiding. De MKBA is onderdeel van het Beleidskompas.

Interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO's)

Interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO's) vinden elk jaar plaats. In IBO's worden alternatieven ontwikkeld voor bestaand beleid. IBO's gaan over brede beleidsterreinen. Ze vinden plaats in opdracht van het kabinet en worden uitgevoerd door interdepartementale werkgroepen.

Beleidsbepaling

Beleidskeuzes uitgelegd (CW 3.1)

Een goede evaluatie kan niet zonder te bouwen op een duidelijke beschrijving van de gemaakte beleidskeuzes. Welk doel staat centraal, en op welke manier draagt het gekozen beleid bij aan dat doel? Alle beleidsvoorstellen van de regering moeten volgens artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet (CW 3.1) een toelichting bevatten op de nagestreefde doelen, ingezette beleidsinstrumenten, financiële gevolgen, doeltreffendheid, en doelmatigheid. Sinds november 2021 werken ministeries conform de werkwijze 'Beleidskeuzes uitgelegd': in brieven aan de Tweede Kamer over beleidsvoorstellen met financieel-significante gevolgen wordt de CW 3.1- toelichting opgenomen in een apart kader, inclusief een evaluatieparagraaf waarbij wordt aangegeven of en hoe het voorstel zal worden gemonitord en geëvalueerd.